Anatomija evropske nemoći: Kako je rat protiv Irana ogolio iluziju nezavisne Evrope

• Savremena geopolitička arhitektura Bliskog istoka i Evrope doživljava tektonske promjene uslijed masovne američko-izraelske vojne ofanzive na Iran, pokrenute krajem februara 2026. godine.

SVIJET, 18. marta - Operacija "Epic Fury" nije samo donijela razaranje na Bliskom istoku, već je dekonstruisala poziciju Evropske unije, ogoljevši njenu najveću tajnu: takozvana "evropska strateška autonomija" je, u ovom trenutku, samo prazna fraza.

Trenutna kriza osvijetlila je duboki rascjep između onoga što Evropa želi biti i onoga što ona zaista jeste. S jedne strane, evropski lideri pokazuju jasan, i za mnoge iznenađujući, otklon od politike Washingtona. Odbijaju slijepo pratiti američku administraciju u ratu koji gotovo jednoglasno smatraju kršenjem međunarodnog prava.

S druge strane, činjenice na terenu pokazuju da Evropska unija još uvijek nema mehanizme, vojnu moć, a ni unutrašnju hrabrost da se direktno suprotstavi Sjedinjenim Američkim Državama.

Slom diplomatije i kraj evropskih iluzija

Evropska unija je decenijama gradila svoj međunarodni ugled na "mekoj moći" i diplomatiji. Vrhunac tog pristupa bio je nuklearni sporazum sa Iranom (JCPOA) iz 2015. godine. Brisel je to smatrao krunskim dokazom da se globalne krize mogu rješavati pregovorima, a ne bombama.

Međutim, od 2018. godine i prvog američkog povlačenja iz sporazuma, stvari idu nizbrdo. Iznenadni američko-izraelski zračni udari 28. februara 2026. godine bacili su evropsku diplomatiju u prašinu. Rat je krizu nasilno prebacio iz sfere sankcija u sferu razornog sukoba, ostavljajući Evropu u ulozi posmatrača bez ikakvog uticaja.

Američko objašnjenje da se radi o "preventivnom ratu" i zaštiti od neposredne prijetnje naišlo je na hladan tuš u evropskim prijestolnicama. Za EU, odobravanje američkog napada bez mandata UN-a značilo bi gubljenje svakog kredibiliteta u osudi ruske agresije na Ukrajinu. Evropa ne želi štititi vladu u Teheranu, već brani vlastiti princip međunarodnog prava o kojem ovisi i njen opstanak.

Premijer Španije Pedro Sánchez postao je najdirektniji kritičar, kategorički odbivši zahtjeve Washingtona za korištenje španskih vojnih baza za ofanzivne akcije, uprkos direktnim prijetnjama američkim trgovinskim embargom. Premijerka Italije Giorgia Meloni šokirala je mnoge kada je u Senatu izjavila da se američka intervencija odvija "van okvira međunarodnog prava", potvrđujući da Italija neće ustupiti svoje vojne kapacitete za ofanzivu.

Predsjednik Francuske Emmanuel Macron oštro se distancirao naglasivši da Pariz nije učestvovao u udarima. Britanski premijer Keir Starmer je, nakon ogromnog pritiska, dozvolio korištenje baza isključivo u "defanzivne svrhe", izbjegavajući učešće u napadima na iransko tlo.

Ipak, sliku evropskog "jedinstva" razbila je Njemačka. Vođena strahom od ruske prijetnje i potrebom za američkim sigurnosnim kišobranom, vlada kancelara Friedricha Merza zauzela je potpuno suprotan pravac. Zračna baza Ramstein stavljena je na potpuno raspolaganje Pentagonu, pretvorivši se u čvorište za ofanzivu. Berlin je time pokazao da je, kada se suoči s egzistencijalnim strahom od Rusije, spreman zažmiriti na kršenje međunarodnog prava u Iranu.

Američki nož u leđa: Energetski šok i ukidanje sankcija Rusiji

Nemogućnost Evrope da prkosi SAD-u najbolnije se osjeti u ekonomiji. Američke "sekundarne sankcije" prisilile su evropske kompanije i banke da prekinu svaki kontakt s Iranom iz straha od gubitka pristupa američkom tržištu. Evropski zaštitni mehanizmi pokazali su se potpuno beskorisnim.

No, prava katastrofa uslijedila je kroz energetski šok. Zbog rata i iranskog odgovora, promet kroz tjesnac Hormuz opao je za 90 posto. Cijena nafte Brent eksplodirala je preko 100 dolara po barelu, dok je cijena plina skočila za 70 posto, prijeteći Evropi novom recesijom i inflacijom.

U jeku te krize, suočen s poskupljenjem goriva u SAD-u pred izbore, predsjednik Donald Trump je povukao potez koji je šokirao Evropu. Washington je jednostrano, bez konsultacija s EU, suspendovao stroge sankcije na prodaju ruske nafte. Cilj je bio jasan, oboriti globalne cijene.

Rezultat za Evropu je bio poražavajući: ruska nafta je poskupila, donoseći Vladimiru Putinu dodatnih 150 miliona dolara dnevno za finansiranje rata u Ukrajini. Evropa je ostavljena da plaća preskupe energente zbog rata koji nije podržala, dok gleda kako Amerika nagrađuje Rusiju na njenim istočnim granicama.

Vojna nemoć

Rat u Iranu razotkrio je i porazan nesrazmjer između evropskih ambicija i njenih vojnih kapaciteta. SAD su ogromne logističke resurse i sisteme protuzračne odbrane, esencijalne za preživljavanje Ukrajine, preusmjerile na Bliski istok.

Evropska vojna industrija, iako u blagom rastu, strukturno je preslaba da nadoknadi taj gubitak. Iako EU ubrzano pokreće fondove za nezavisnu odbranu (EDF) i planove poput "ReArm Europe 2030", ti instrumenti će dati rezultate tek kroz nekoliko godina. Danas, Evropa ostaje zavisna od Pentagona.

Politika EU prema iranskoj krizi 2026. godine savršen je pokazatelj nedovršenog evropskog projekta. Evropa jasno i glasno govori da ne želi biti saučesnik u američkim preventivnim ratovima. Odbijanje ustupanja vojnih baza i osuda kršenja Povelje UN-a dokaz su tog političkog buđenja.

Međutim, od tog otklona nema puno konkretnih rezultata. Bez vlastite vojne sile sposobne da djeluje nezavisno, i bez ekonomske zaštite od američkog dolara, Evropa je u ovoj krizi svedena na duboko zabrinutog, ali nemoćnog posmatrača. Njen pokušaj balansiranja između odbrane vlastitih principa i prihvatanja hirova Washingtona oslikava kontinent koji odbija slijepo slušati tuđe naredbe, ali još uvijek nije ni izbliza dovoljno jak da istinski vlada vlastitom sudbinom.